Articles wiki

Powszechnie wiadome jest, iż posiadamy dwie półkule mózgowe. Dominacja jednej z nich jest charakterystyczna tylko dla gatunku ludzkiego. Choć badania przeprowadzone przez Gerschwina wskazują także na obecność asymetrii półkulowej u zwierząt. Na przykład za rozwój śpiewu kanarka miałyby być odpowiedzialne określone ośrodki w lewej półkuli.

Podział ludzi, u których dana półkula dominuje, na osoby o umyśle ścisłym (lewa półkula) oraz humanistów/artystów (prawa półkula) jest daleko idącym uproszczeniem. Poza tym, jak będzie wynikało dalej z artykułu, półkula niedominująca ma bardzo ważny wpływ na człowieka. Uszkodzenia jednostronne mózgu nie pozostają bez wpływu na chorego.

Źródło http://www.item-bioenergy.com/boss/science.html

Półkule mózgowe jedynie nieznacznie różnią się pod względem morfologicznym, natomiast występują między nimi różnice w ich funkcji. Lateralizację niektórych czynności kory zaczęto obserwować w XIX wieku, kiedy to Broca opisał pacjentów o zaburzonej mowie z uszkodzeniami lewej półkuli. Ośrodek w lewym płacie czołowym, nazwany ośrodkiem Broca, odpowiada za czynne wyrażanie mowy (pacjenci z uszkodzonym ośrodkiem, rozumieją mowę, słyszą, ale nie umieją wypowiadać logicznych zdań, przy zachowanym sprawnym aparacie głosowym.)

Następnie został opisany ośrodek Wernickiego w lewym płacie skroniowym, odpowiedzialny za rozumienie znaczeń słów i mowy. Uszkodzenie tego ośrodka skutkuje w nierozumieniu mowy jako całości przy zachowanej zdolności słyszenia.

• Prawa Półkula	Lewa Półkula
  większa i cięższa niż lewa	mniejsza i lżejsza niż prawa
  więcej istoty białej	więcej istoty szarej
  szerszy, wysunięty do przodu płat czołowy; obszary kory ciemieniowej powiększone	większy obszar Broca i równina skroniowa
  bruzda boczna (Sywiusza) zagina się ku górze	bruzda boczna dłuższa i prosta
  więcej noradrenaliny, mniej dopaminy	więcej dopaminy, mniej noradrenaliny

  Tabela 1. Różnice morfologiczne półkul mózgowych

Półkule połączone są spoidłem wielkim (ciało modzelowate, corpus callosum) a także mniejszymi spoidłami – przednim oraz spoidłem sklepienia zwanym też spoidłem hipokampa. Dzięki tym połączeniom różnice w pracy pólkul są niewykrywalne.

W obu półkulach istnieją ośrodki odpowiedzialne za orientację przestrzenną, zapamiętywanie, percepcję i rozumienie wrażeń słuchowych oraz wzrokowych. Dawniej uważano, że kora mózgowa stanowi mozaikę pól i ośrodków (frenologia). Poszukiwano różnic cytologicznych i histologicznych pomiędzy różnymi obszarami mózgu. W ten sposób opisano pola cytoarchitektoniczne różniące się grubością warstw a także niejednakowym rozmieszczeniu komórek. Najbardziej znany jest opis pól Brodmanna(1907), który wyróżnił ich 52. Inni badacze jednak inaczej oceniali liczbę pól cytoarchitektonicznych (Campbell (1905) – 20, Smith(1907) – 50, Economo i Koskinas (1925) – aż 109).

Żródło: http://www.undergrad.ahs.uwaterloo.ca/~aktse/Neuroanatomy.html

Obecnie jednak uważa się, że tylko za niektóre czynności korowe odpowiada określone pole, którego uszkodzenie powoduje "wypadnięcie" tej funkcji. Za większość czynności kory mózgowej odpowiadają rozległe obszary kory kojarzeniowej. Dla mózgu charakterystyczna jest także plastyczność, zwłaszcza w wieku dziecięcym – czynności za których wykonanie odpowiedzialne są określone ośrodki zlokalizowane w uszkodzonej części mózgu, zostają przejęte przez inne obszary kory mózgowej. Wiadomo także, iż poszczególne części mózgu są aktywne przy wykonywaniu pewnych czynności - można to badać dzięki technikom obrazowania (MRI, PET).

Dominacja półkul

Pojęcie dominacji półkulowej jest terminem używanym na oznaczenie kierowania ruchami ciała i mową przez określoną półkulę. Wydawało by się więc, że u osób praworęcznych dominować będzie lewa, natomiast u osób leworęcznych prawa półkula. Okazuje się jednak, iż u większości osób dominuje lewa półkula (u 1-2% osób praworęcznych i u 12-15% osób leworęcznych dominującą półkulą jest prawa).

Jak wiadomo prawa część ciała kontrolowana jest przez lewą półkulę natomiast prawa kontroluje lewą. Dzieje się tak na skutek skrzyżowania włókien nerwowych biegnących do kory w sznurze bocznym, a także włokien drogi piramidowej biegnącej do rdzenia w skrzyżowaniu piramid decussatio pyramidum.

Analizowanie obrazu widzianego lewym okiem odbywa się w prawej półkuli i analogicznie dla prawego oka. W tym wypadku włókna krzyżują się w skrzyżowaniu wzrokowym.

Włókna drogi słuchowej krzyżują się tylko częściowo w skrzyżowaniu wstęg decussatio lemniscorum, stąd wskutek obustronnej reprezentacji słuchu uszkodzenie jednej strony drogi słuchowej od wstęgi bocznej do kory słuchowej nie powoduje większych zaburzeń słuchu.

Dominacja półkul nie jest ściśle związana z dominacją ręki. Praworęczność (czy też dominacja jednej strony ciała) nie jest spotykana u zwierząt.

Przed 70.000 lat ludzie praworęczni stanowili 70% obecnie stanowią aż 92-94%. Można by się zastanawiać nad przyczynami ewolucji praworęczności. Na dominację ręki mają wpływ geny:

• prawdopodobieństwo urodzenia dziecka leworęcznego u rodziców: prawo-praworęcznych - 2%; prawo-leworęcznych - 17% i lewo-leworęcznych - 46%
• 20% bliźniaków mono jak i heterozygotycznych będzie leworęczna jeśli ich brat/siostra są leworęczni

U leworęcznych częściej występują: padaczka, zaburzenia immunologiczne, problemy z uczeniem. Jednakże mówi się, że wiele spośród wybitnych osobowości to osoby leworęczne.

Z dominacją półkulową związane jest także umiejscowienie nadrzędnego ośrodka mowy, który znajduje się w półkuli dominującej, w okolicy styku płatów ciemieniowego, skroniowego i potylicznego. Dzięki temu ośrodkowi możliwe jest nazywanie przedmiotów, należy to odróżnić od samego rozpoznania przedmiotu. Ta okolica anatomiczna łączy się z wieloma polami kory ruchowej, czuciowej, wzrokowej i słuchowej. Tu dochodzi do analizy i syntezy informacji sensorycznych z poszczególnych ośrodków czuciowych. Tu kształtują się pojecia i powstają idee. Ośrodek ten istnieje tylko w jednej półkuli (dominującej) stąd okazuje się że komunikacja pomiędzy pólkulami jest istotna...

Rozszczepiony mózg

Począwszy od lat 30-tych zaczęto przeprowadzać operacje komisurotomii, przecięcia spoidła wielkiego mózgu w celu uniemożliwienia przenoszenia się napadów padaczkowych z jednej półkuli na drugą. Wydawało się, że zabieg ten nie ma żadnego znaczenia poza tym, że rzeczywiście zapobiegał przenoszeniu się napadów padaczkowych. Zaczęto zastanawiać się nad rolą spoidła wielkiego. Czy służy ono tylko połączeniu półkul, by "nie opadły" a może jest to specjalna struktura umożliwiająca przenoszenie napadów padaczkowych? Rozwiązanie przyniosły prowadzone w latach 60-tych eksperymenty Sperry`ego.

Pacjent rozpoznaje (bez kontroli wzroku) przedmiot trzymany w lewej ręce (klucz), jednakże nie może go nazwać. Nazywa go jedynie jeśli trzyma go w prawej ręce. To samo można zaobserwować gdy pacjent obserwuje prawym lub lewym okiem różne przedmioty.

Nieco bardziej skomplikowana wersja tego doświadczenia polegała na pokazywaniu lewemu i prawemu oku pacjenta (bardzo szybko, niemożliwe było zobaczenie obrazu przez oboje oczu) różnych obrazów, a potem proszono go o wskazanie jakie rysunki (wyświetlane przed nim) kojarzą mu się z tym co widział. I tak gdy lewe oko obserwowało zaśnieżony dom, lewa ręka prawidłowo kojarzyła obraz z łopatą do odśnieżania, prawe oko widziało kurnik i prawidłowo kojarzyło ten obraz z kurą - pacjent wskazywał prawą ręką obrazek kury. Natomiast gdy proszono go by wytłumaczył dlaczego wybrał on łopatę - już po spoglądaniu obydwoma oczami na wybrane rysunki, pacjent tłumaczył, że łopata służy do czyszczenia kurnika. Lewa półkula 'nie wiedziała' co zobaczyła prawa, ale starała się jakoś zracjonalizować wybór lewej ręki.

Myers i Sperry prowadzili także doświadczenia na kotach o przeciętym spoidle wielkim. Uczyli je wykonywać różne zadania z opaską na jednym oku. Zwierzęta miały, na przykład, naciskać przycisk z namalowanym kwadratem, aby dostać pożywienie, ignorować zaś przycisk z kółeczkiem. Po wyćwiczeniu tego zadania, badacze przewiązali kotom drugie oko i jeszcze raz sprawdzali tę umiejętność. Teraz jednak zwierzęta zachowywały się tak, jakby nigdy nie uczyły się sztuczki. Jak widać, jedna strona mózgu nie wiedziała, co robi strona druga. Jakby w jednym ciele były dwa umysły. Potwierdziły to później badania innych gatunków, w tym również małp.

W innym eksperymencie dotyczącym ludzi o przeciętym spoidle były wyświetlane zdjęcia zwykłych przedmiotów, po czym nagle pojawiał się obraz nagiej kobiety. Obie strony mózgu ożywiały się. Ponieważ jednak tylko lewa strona steruje mową, kiedy obraz został zauważony w prawym polu widzenia kobieta poddawana doświadczeniu roześmiała się. Pytana dlaczego się śmieje, powiedziała, że z powodu tego co zobaczyła. Kiedy jednak obraz był odbierany przez prawą półkulę, ta sama kobieta zaczęła chichotać, lecz nie odezwała się. Zapytana, z czego się śmieje, tłumaczyła: „Sama nie wiem... nic takiego... ach, to zabawne urządzenie". Prawa półkula nie potrafiła opisać widzianego obrazu, ale w ten sam sposób zareagowała emocjonalnie.

Mimo tych badań, obserwując pacjentów po komisurotomii w normalnym życiu dochodzimy do wniosku, że połączenie między półkulami nie jest konieczne. Każda półkula działa niezależnie i nie jest istotny transfer informacji między nimi. Co prawda zazwyczaj nadal pozostaje połączenie między półkulami poprzez spoidło hipokampa, a także spoidło przednie.

To jak silnie działanie półkul zależy od nich samych, a na ile są one autonomiczne, ma duże znaczenie przy pojmowaniu człowieka jako całości. Czy zachowanie ludzkie to efekt działania jednego organizmu, czy też obie półkule stanowią odrębne strumienie świadomości, które inaczej przetwarzają bodźce i konkurują wzajemnie o przekazanie "swojej wersji" głównym ośrodkom mózgowym wspólnym dla obu półkul. W tym wypadku posiadanie spójnego "ja" może być jedynie iluzją wytworzoną przez specjalny mechanizm. Możliwe jest także, że półkule posiadają częściową autonomię. Ich działanie jest jednak kontrolowane przez ośrodek integrujący, który łączy przetwarzane informacje z obu półkul w jedną całość.

Rozważania, która "wersja" jest prawdziwa może wspomóc analiza przypadków, kiedy to zostaje uszkodzona prawa lub lewa półkula.

Co jeśli uszkodzeniu ulegnie jedna z półkul?

Najczęściej na skutek udaru niedokrwiennego, krwotocznego czy urazu jakaś część danej półkuli ulega uszkodzeniu (określony płat, charaktystyczne miejsce w pobliżu tętnicy). Czy będą występować jakieś różnice zależnie od tego która z półkul ulegnie uszkodzeniu?

Agnozja słuchowa

Uszkodzenie płata skroniowego, nie rozpoznawanie bodźców słuchowych przy nie uszkodzonym aparacie słuchowym.

• Prawa Półkula	Lewa Półkula
  brak zdolności rozpoznawania utworów muzycznych	rozpoznawanie utworów
  nieumiejętność śpiewania	możliwość śpiewania, nucenia melodii
  zaburzona percepcja utworu jako całości	zaburzone poczucie rytmu, nieumiejętność analizy muzycznej utworu
  niedostrzeganie pomyłek muzycznych	utrata umiejętnośći czytania i zapisu nutowego

  Tabela 2. Zależność stopnia i zakresu uszkodzenia słuchu od tego której półkuli płat skroniowy uległ uszkodzeniu

Można więc wnioskować, iż prawa półkula odpowiedzialna jest za percepcję akordów, linii melodycznej a także za przyjemność związaną ze słuchaniem utworów. Prawa półkula jest bardzo pobudzona gdy słuchamy muzyki. Mniej jednak u zawodowych muzyków, być może jest to związane z tym, że słuchając, analizują oni bardziej utwór, za co z kolei odpowiada lewa półkula. Prawa półkula aktywna jest przy zapamiętywaniu melodii, natomiast lewa przy zapamiętywaniu treści tekstu.

Apraksja konstrukcyjna

Uszkodzenia dotyczące konstruowania.

• Uszkodzona Prawa Półkula	Uszkodzona Lewa Półkula
  nieumiejętność skonstruowania całości przy zwróceniu uwagi na detale	całość konstrukcji zachowana, jednak nie zwracanie uwagi na szczegóły

  Tabela 3. Różnice w objawianiu się apraksji przy uszkodzeniu prawo lub lewostronnym

Agnozja

Może się objawiać w dwóch postaciach, jako trudności rozpoznawania lub trudności nazwania przedmiotu. Trudności te są związane z uszkodzeniem okolic ciemieniowo-potylicznych obustronnie lub tylko lewej półkuli albo spoidła wielkiego (brak możliwości transferu informacji odbieranych za pomoca lewej strony ciała).

Z działaniem prawej półkuli związana jest zdolność zapamiętywania twarzy. Zaburzenie prozopagnozja związane z nierozpoznawaniem twarzy w 73% dotyczy uszkodzeń prawej półkuli, w 17% uszkodzeń obu, a jedynie w 10% wiąże się z uszkodzeniem tylko lewostronnym. Pacjenci umieją porównać twarze na obrazkach, nie umieją ich jednak zapamiętać.

Przy uszkodzeniu tylnych okolic prawej półkuli dochodzi do zaburzenia rozpoznawania przedmiotów widzianych w nietypowy sposób - np. łóżko widziane od góry, żelazko widziane od góry, nóż widziany od przodu.

Prawa półkula odpowiada za "scalenie" obrazu, im bardziej jest on skomplikowany, tym większy udział prawej półkuli. Istnieją testy badające zdolności prawej półkuli. Osoby lepiej w nich wypadające łatwiej dostrzegają całość ze skomplikowanego obrazu zaciemnień i przejaśnień.

Test na działanie prawej półkuli:

Stąd można by wnioskować o 'zdolnościach artystycznych' prawej półkuli - malarz, by ciekawie przedstawić twarz musi ją "widzieć" w wyobraźni, dokonywać ewntualnych zmian, zastanawiać się nad tym jak będzie ona w ostateczności wyglądać.

Natomiast dzięki lewej półkuli rozpoznajemy znane już przedmioty.

Ciekawym zaburzeniem związanym z uszkodzeniem prawej półkuli jest zespół Capgrasa ((J.M.J.Capgras, J.Raboul-Lachaux, 1932) Pacjenci cierpiący na ten zespół są przekonani, że bliskie osoby (członkowie rodziny, przyjaciele), zostali zastąpieni przez sobowtóry. Wg. hipotezy Ramachandrana (1996) dochodzi do uszkodzenia połączenia między ośrodkami percepcji (kora skroniowa) a ośrodkami emocjonalnymi (układ limbiczny). Te pierwsze odpowiedzialne są za rozpoznawanie twarzy, drugie za reakcje emocjonalne na to rozpoznanie. Gdy połączenia między ośrodkami są uszkodzone, rozpoznanie przez korę znajomej twarzy nie wywołuje w chorym żadnych reakcji emocjonalnych. Wnioskuje więc on zatem (nieświadomie), że osoba widziana nie może być jego matką, gdyż nic on do niej nie czuje. Istnieje empiryczny dowód hipotezy Ramachandrana - możliwość zbadania objawów pobudzenia emocjonalnego - przyspieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia tętniczego.

Jednostronna nieuwaga

Hemispheral neglect

Jest to zespół pomijania stronnego - to co znajduje się po lewej stronie pola widzenia jest ignorowane przez pacjentów.

Spowodowany jest on najczęściej uszkodzeniami w górnej części płata skroniowego lub w płaciku ciemieniowym prawej półkuli.

Pacjenci widzą tylko to co jest po stronie prawej.

Jedna z badanych pacjentek uważała, że jest głodzona w szpitalu. Personel zauważył, że zjadała ona wszystko tylko z jednej strony talerza. Zaczęto obracać jej talerz tak aby zobaczyła jedzenie po drugiej stronie i wtedy już mogła skonsumować całą porcję, a tym samym się nasycić.

Inny pacjent wychodząc z domu do piekarni (która była po prawej stronie, tej samej co dom) wychodząc z niej kierował się w prawo (nie widział tego iż także w lewo można skręcić), następnie gdy orientował się, że zaszedł za daleko, zawracał. Widział wtedy tylko to co jest po prawej stronie, a nie była to strona gdzie znajdował się jego dom. Nie zauważał go więc i dopiero, gdy orientował się, że za daleko zaszedł, znów zawracał. Tym razem już dom był po prawej, widocznej dla niego stronie.

Badając pacjentów z hemineglectem poproszono ich o opisanie budynków znajdujących się na Piazza del Duomo w Mediolanie, oglądanego z jednego lub drugiego końca. Okazało się, iż zespół pomijania stronnego dotyczy także pamięci, gdyż pacjenci opisywali tylko budynki znajdujące się po prawej stronie, niezależnie od tego z której strony placu przypominali sobie ich układ.

Inny eksperyment dotyczący jednostronnej nieuwagi został przeprowadzony przez Marshalla i Halligana (1988). Pokazywali oni pacjentom dwa rysunki domów - oba nie różniły się niczym poza tym, że w jednym po lewej stronie był widoczny ogień. Gdy pytano pacjentów czym różnią się domy, odpowiadali oni zgodnie, że niczym. Natomiast gdy proszono ich aby wybrali w którym z nich chcieliby mieszkać, wybierali oni w zdecydowanej większości przypadków dom, który nie płonął. Natomiast gdy pytano o przyczyny tego wyboru, pacjenci czasem nie wiedzieli, dlaczego taki jest ich wybór, lecz zazwyczaj podawali 'wymyślone' uzasadnienia np. że jest on ładniejszy lub większy. Wyjaśnienia podane przez pacjentów mogą być całkowicie nieuzasadnione i nie przystawać do faktów, są jednak traktowane przez nich całkowicie poważnie. Wynika z tego, że w pewien sposób informacja przekazana przez oko była przetwarzana, natomiast nie dochodziło do świadomego uzmysłowienia jej sobie. Mózg tworzył więc dowolne uzasadnienia, by zracjonalizować nie wiadomo skąd powstałą rzeczywistość, co miało zapewnienić jednostce poczucia bezpieczeństwa.

Anozognozja - czyli "jestem zdrowy panie doktorze"

Anozognozja, czyli zaprzeczanie własnej chorobie występuje najczęściej przy porażeniu lewej połowy ciała. Jest ona związana z uszkodzeniem prawej półkuli, najczęściej w wyniku udaru po którym dochodzi do jednostronnego paraliżu. Pacjent nie może poruszać ani lewą ani prawą ręką, jednakże mimo to uważa, iż porusza się doskonale. Na pytanie jak się czuje powie, że świetnie a obserwując samego siebie stwierdzi, że nic mu nie dolega. Jeżeli zechcemy aby dana osoba "udowodniła", że nic jej nie jest - by przeszła kawałek lub wykonała jakąś czynność sparaliżowaną ręką, będzie ona tłumaczyć swoje niepowodzenia wymyślonymi przyczynami - artretyzmem, zmęczeniem itp.

Obserwując to zjawisko zauważyć można mechanizm wypierania, który jest charakterystyczny dla każdego z nas. Jest to mechanizm obronny polegający na nieprzyjmowaniu do świadomości wiadomości, których wolelibyśmy nie wiedzieć. To, dlaczego ten mechanizm jest tak wzmocniony u osób z anozognozją może wynikać z charakteru prawej i lewej półkuli.

Lewa półkula tworzy spójne wytłumaczenia świata - wszystko musi do siebie pasować. Działa na zasadzie: utrzymanie stabilności za cenę prawdziwości - nowe informacje napływające do mózgu można nieco zmienić, zafałszować, tak by były one zgodne ze starym modelem.

Prawa półkula zwraca uwagę na informacje płynące z otoczenia, których nie da się dopasować do stworzonego modelu. Każe ona zmienić lewej ten zmodyfikowany zaprzeczaniem i konfabulacjami obraz na właściwy.

Uszkodzenie w wyniku udaru prawej półkuli powoduje wypadnięcie jej funkcji i tak lewa może bezkarnie tworzyć swój własny obarz świata, w którym przecież nikt nie chce być chory.

To że anozognozja jest rzeczywiście związana z uszkodzeniem prawej półkuli może świadczyć także fakt, iż po pobudzeniu jej przez irygację zimnej wody do lewego ucha, pacjentom na czas jakiś wraca zdolność do rozpoznania swojej niesprawności. Wiedza o paraliżu mija zaraz po przestaniu działania zimnej wody.

Zespół Antona

(anozognozja wzrokowa; Gabriel Anton 1899)

Zaprzeczenie ślepocie. Pacjenci są niewidomi, jednakże zaprzeczają temu tłumacząc swoje niepowodzenia w przemieszczaniu się słabym oświetleniem lub niezdarnością.

Obserwacja anozognozji świadczy o raczej wysokim stopniu autonomiczności półkul.

Ogólnie rzecz biorąc uszkodzenie:

1. prawej półkuli wiąże się z:
   • trudnościami z rozpoznawaniem struktur geometrycznych, twarzy
   • trudnościami z rysowaniem
   • percepcją muzyki
2. lewej półkuli powoduje trudności z:
   • mówieniem
   • pisaniem, czytaniem
   • matematyką

Funkcje lewej i prawej półkuli

Dzięki wiedzy pochodzącej z analizy podanych wyżej jednostek chorobowych, monitorowania ośrodków aktywnych w poszczególnych półkulach podczas wykonywania określonych zadań (badania EEG, MEG, obrazowanie mózgu - MRI, PET) doświadczeń z lateralną prezentacją krótkich bodźców (tak jak w doświadczeniach Sperry`ego, jednakże w przypadku osób z zachowanym spoidłem, wiemy, że istnieje transfer informacji między półkulami) możemy określić jakie różnice występują między półkulami.

Lewa półkula przetwarza analitycznie, sekwencyjnie i stosunkowo powoli. Odpowiada za logiczne, racjonalne myślenie, wyodrębnianie relacji przyczynowo-skutkowych, tworzenie narracji, opisów. Tu znajdują się ośrodki mowy, dzięki temu możemy sobie zdawać sprawę z wydarzeń otaczających poprzez werbalizację. Lewa strona mózgu jest bardziej zaangażowana w kontrolowanie czynności werbalnych, odpowiada za pamięć słów, liczb, ale także za uczucia lęku i negatywne emocje. Zdaje się ona również mieć przewagę nad prawą w różnego rodzaju zadaniach wymagających przetwarzania pojęć, rozumienia symboli, porządkowania, na przykład przy rozwiązywaniu zadań matematycznych i rozumieniu problemów technicznych. Wpływ półkuli lewej na prawą jest także nie do przecenienia: znany badacz Michael Gazzaniga, twierdzi, że bez pomocy lewej strony sprawność umysłowa prawej półkuli byłaby prawdopodobnie „znacznie niższa niż zdolności poznawcze szympansa”. Sądzi on także, iż lewa półkula próbuje wyjaśniać działania i emocje powstające w częściach mózgu, których czynności są niewerbalne i nieświadome.

Prawa półkula odpowiada za operacje przestrzenno-wizualne, przetwarzanie holistycznie i równolegle. Pośredniczy w procesach emocjonalnych: postrzeganie i wyrażanie emocji, szybkie reagowanie o charakterze emocjonalnym i globalne wartościowanie obiektów - biały albo czarny, dobry lub zły. Charakterystyczne dla prawej półkuli jest myślenie intuicyjne kształtowane na podstawie pamięci, emocji, doświadczeniu, postrzeganiu całości, trudne do zwerbalizowania. To prawa półkula kieruje czynnościami wzrokowo-przestrzennymi, tworzy interpretacje przestrzenne. Umożliwia rozpoznawanie twarzy, pamięć kształtów i muzyki oraz pozytywne emocje. W niej także jest lepiej rozwinięta reprezentacja czuciowo–ruchowa. Zdolności prawej półkuli można wykorzystać do czytania map, sporządzania wykrojów krawieckich. Jak było mówione prawa półkula odpowiada za rozpoznawanie twarzy, interpretację mimiki. Uczestniczy też w tworzeniu oraz odbiorze sztuki, rozpoznaje dźwięki pozawerbalne, jak szczekanie psa. Prawa półkula dominuje w testach geometrycznych, oceny położenia czy głębi, zniekształconych kształtów lub dźwięków mowy. Jednakże izolowana prawa półkula ludzkiego mózgu pozbawiona funkcji językowych, ma ograniczone i znacznie niższe umiejętności wzrokowo-przestrzenne niż lewa półkula. Prawa półkula działając sama nie tylko nie korzysta z ułatwień, jakie daje mowa, ale też z całego szeregu procesów umysłowych niezbędnych do zrozumienia wydarzeń zewnętrznych i wewnętrznych.

Obie półkule przetwarzają w odmienny sposób te same informacje. Na przykład, w zadaniach polegających na dopasowywaniu lewa półkula łączy przedmioty analitycznie i werbalnie – na podstawie podobieństwa funkcjonalnego. Prawa półkula łączy rzeczy, które wyglądają podobnie lub tworzą wspólnie jakiś wzór.

Pacjentom po komisurotomii przedstawiano dwa obrazki: kapelusz i nóż z widelcem i proszono o dopasowanie jednego z nich do obrazka na którym przedstawiony był tort. Gdy przedstawiano te obrazki tylko lewej półkuli, pacjent wybierał nóż i widelec uzasadniając: „Tort można jeść nożem i widelcem”. Gdy bodźce te przedstawiano prawej półkuli, ten sam pacjent dopasowywał, kapelusz do tortu, ze względu na podobny kształt (Levy i Trevarthen, 1976).

Czy mózg działa globalnie jako jednolity układ centralnego sterowania, czy też jest on zorganizowany zgodnie ze specjalizacją funkcjonalną każdej z półkul? Wielu naukowców wyraża przekonanie, że ludzki umysł nie stanowi ani pojedynczej jednostki, ani nawet podwójnej jednostki, ale raczej konfederację wielu modułów umysłowych. Każdy z tych „miniumysłów” jest wyspecjalizowany w automatycznym nieomal przetwarzaniu specyficznego rodzaju informacji, jak pisownia czy liczenie. Następnie informacje z tych licznych oddzielnych modułów są syntetyzowane i koordynowane przez centralne mechanizmy wykonawcze.

Możnaby długo snuć rozważania czy właśnie ta teoria jest prawdziwa lub też która z półkul jest ważniejsza.

Najważniejsze jest jednak, że w rzeczywistych czynnościach życiowych obie półkule współpracują ze sobą jak partnerzy, z których każdy wnosi pewną wartość dla zwiększenia naszej efektywności. W końcu mózg to pewna całość.

Na koniec zastanowić by się można dlaczego w tylu językach strona prawa kojarzona jest z czymś dobrym - prawy, po prawicy, prawo, prawidłowy, right, "to be right", "Rechts haben" - mieć rację.

Lewa natomiast z czymś zły, oszukańczym - lewy w sensie kiepski, lewy interes, lewizna, lewacki, wstać lewą nogą "left" - porzucony, "linkisch", "gauche" - niezdarny. Nie podajemy lewej ręki, w krajach arabskich szczególnie widoczne tabu leworęczności.

W stosunku do półkul mózgowych podział taki (na dobrą prawą i złą lewą) miejmy nadzieję, że nie wystąpi.

Został natomiast opisany w 1908 roku przypadek psychicznie chorej kobiety, która nieustannie próbowała się udusić za pomocą lewej ręki. Prawą ręką odciągała rękę lewą od gardła, twierdziła jednak, że lewa ręka znajduje się poza jej kontrolą. Wykonywała też inne destrukcyjne czynności, jak rzucanie poduszkami albo darcie pościeli, ale zawsze tylko lewą ręką. Po śmierci pacjentki zbadano, iż przyczyną było uszkodzenie spoidła wielkiego.

Czy możliwe jest więc istnienie dwóch świadomości w jednym mózgu? Albo to, że pewnego pięknego dnia jedna półkula podejmie decyzje o zniszczeniu drugiej wraz z całym organizmem...

Bibliografia:

1. Bochenek A., Reicher M. Anatomia człowieka IV, Wyadawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1993
2. Konturek S., Fizjologia człowieka, tom IV Neurofizjologia, Wydawnictwo UJ, Kraków 1998
3. Budohoska W., Grabowska A, Dwie półkule - jeden mózg, Wiedza Powszechna, Warszawa 1994
4. Górska T., Grabowska A., Zagrodzka J., red, Mózg a zachowanie. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997
5. Mroziak J., Równoważność i asymetria funkcjonalna półkul mózgowych. Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1992
6. Rubner J., O czym myślą mężczyźni. O czym marzą kobiety. Tajemnice mózgu człowieka. Świat książki, Warszawa 1999
7. Tomalski P. Cognitive Neuroscince: nic nie jest już proste. Kilka uwag o badaniach interakcji ciała i umysłu

8. http://www.phys.uni.torun.pl/~duch/Wyklady/cog_plan.html#r3 - wykłady Wodzisława Ducha Prezentacje pracowników Uniwersytetu Jagiellońskiego:

9. http://users.uj.edu.pl/~binder/prezentacje/04asym_neglect.pdf Marek Binder

10. http://users.uj.edu.pl/~binder/prezentacje/03asym_percepcja2.pdf Magdalena Senderecka

---